Baza wiedzy

Pochodzenie etniczne

Do dnia dzisiejszego nie istnieje uniwersalna definicja mniejszości narodowej. Narodowość jest stanem świadomości jednostki i wynikająca z tego stanu identyfikacja z daną grupą etniczną. Cechy charakteryzujące mniejszość narodową i etniczną to:

  • pozostawanie w wyraźnej mniejszości w stosunku do reszty ludności w państwie 
  • uznanie się przez daną grupę za mniejszość
  • odrębne pochodzenie etniczne 
  • odróżnianie się w sposób istotny kulturą, tradycją, językiem
  • odrębność religijna 
  • dążenie do kultywowania swych odrębnych cech narodowych i kulturowych.

 

Przyjęto, że mniejszości narodowe od etnicznych odróżnia czynnik, jakim jest związek z krajem lub narodem w odniesieniu do mniejszości narodowych i brak tego czynnika w odniesieniu do mniejszości etnicznych. Rozróżnienie to nie jest precyzyjne, gdyż są narody nie mające swojego państwa.

Ustawa z dnia 6 stycznia 2005r o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym definiuje pojęcie mniejszości narodowych. Warunki wymienione w ustawie spełniają następujące mniejszości narodowe
białoruska, czeska, litewska, niemiecka, ormiańska, rosyjska, słowacka, ukraińska, żydowska. Za mniejszości etniczne na terytorium RP uznano: mniejszość karaimską, łemkowską, romską i tatarską.

W Narodowym Spisie Powszechnym z 2002 roku najliczniej deklarowaną mniejszością jest mniejszość śląska (172 682 osoby), która nie została, podobnie jak mniejszość kaszubska, uwzględniona w ustawie o mniejszościach narodowych z 2005 roku. Jedynie art. 19 Ustawy uznaje język kaszubski za język regionalny.

Do podstawowych praw mniejszości narodowych, gwarantowanych prawem polskim należą:

  • zakaz dyskryminacji oraz istnienia organizacji, których program lub działalność zakłada albo dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową
  • wolność zachowania i rozwoju własnego języka
  • wolność zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury
  • prawo do nauki języka i w języku mniejszości
  • prawo do nieskrępowanej możliwości praktyk religijnych
  • prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych oraz takich, których celem jest ochrona tożsamości religijnej
  • prawo do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących własnej tożsamości narodowej
  • preferencje wyborcze dla komitetów wyborczych organizacji mniejszości.

Mówiąc o mniejszościach narodowych i etnicznych nie można zapominać o mieszkających w Polsce uchodźcach, imigrantach i ich potomkach np. Wietnamczykach, Grekach, Arabach, osobach pochodzących z krajów afrykańskich, Czeczenach itd.

PRZEJAWY DYSKRYMINACJI:

  • napaści werbalne i fizyczne na konkretne osoby lub ich mienie
  • wypowiedzi o charakterze publicznym skierowane przeciwko grupom mniejszościowym
  • bezczeszczenie miejsc kultu i pamięci; są to głównie akty wandalizmu o charakterze antysemickim dotykające synagogi, cmentarze żydowskie, miejsca pamięci ofiar Holokaustu, ale również spotykane są przypadki bezczeszczenia cerkwi prawosławnych i meczetów
  • dyskryminacja w dostępie do dóbr i usług np. odmowa obsługi w restauracjach, klubach, doliczanie „napiwków” do rachunków, odmowa udzielania kredytów, noclegów itp.

Oprócz pojedynczych zachowań dyskryminujących, które często wynikają z indywidualnych uprzedzeń osoby dyskryminującej, należy zwrócić uwagę na dyskryminację strukturalną o charakterze trwałym i systemowym. Tego typu dyskryminacją najbardziej jest dotknięta w Polsce mniejszość romska, a jest to:

  • dyskryminacja w dostępie do mieszkań
  • dyskryminacja w dostępie do służby zdrowia
  • dyskryminacja w dostępie do pracy
  • dyskryminacja w dostępie do pomocy społecznej
  • segregacja w systemie edukacyjnym i pozbawianie prawa do edukacji.

BIBLIOGRAFIA :


Zagadnienia ogólne
Fenton Steve, Etniczność, przekł. E. Chomicka, Warszawa: Wydawnictwo Sic!, 2007.
Obszary i formy wykluczenia etnicznego w Polsce, red. A.Jasińska – Kania, S. Łodziński, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar,2009.
Ochrona praw mniejszości narodowych i religijnych, red. Z. Hołda, Lublin: Wyd. Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej,1993.
Scheffer Paul, Druga ojczyzna. Imigranci w społeczeństwie otwartym, przekł. E. Jusewicz – Kalter, Wołowiec, Wydawnictwo Czarne, 2010.
Tomaszewski Jerzy, Mniejszości narodowe w Polsce XX wieku, Warszawa: Editions Spotkania,1991.
www.etnologia.pl


Mniejszość romska
Bartosz Adam, Nie bój się Cygana, Sejny: Pogranicze, 2004.
Ficowski Jerzy, Cyganie na polskich drogach, Kraków: Wydawnictwo Literackie,1986.
Ficowski Jerzy, Cyganie w Polsce: dzieje i obyczaje, Warszawa: Interpress, 1989
Fraser Angus, Dzieje Cyganów, Warszawa: PIW, 2001.
Kowarska Agnieszka, Polska Roma: tradycja i nowoczesność. Warszawa: DiG, 2001.
Mirga Andrzej, Gheorghe Nicolae, Romowie w XXI wieku: studium polityczne, Kraków: Universitas, 1998.
Mirga Andrzej, Mróz Lech, Cyganie – odmienność i nietolerancja, Warszawa: PWN, 1994.
U nas dole i niedole: sytuacja Romów w Polsce, red. E. Nowicka, Kraków: Nomos, 1999.
http://www.stowarzyszenie.romowie.net/
http://elementaro.org/


Mniejszość tatarska
Borawski Piotr, Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1986.
Borawski Piotr, Dubiński Aleksander, Tatarzy polscy: dzieje, obrzędy, legendy, tradycje, Warszawa: Iskry, 1986.
Miśkiewicz Ali, Tatarska legenda: Tatarzy polscy 1945 -1990, Białystok: Krajowa Agencja Wydawnicza,1993.
Miśkiewicz Ali, Tatarzy polscy 1918 -1939: życie społeczno – kulturalne i religijne, Warszawa: PWN, 1990.
Warmińska Katarzyna, Tatarzy polscy. Tożsamość etniczna i religijna, Kraków: Universitas, 1999.
www.tatarzy.pl


Mniejszość karaimska
Pełczyński Grzegorz, Najmniejsza mniejszość: rzecz o Karaimach polskich, Warszawa: Wydawnictwo Stanisław Kryciński Towarzystwo Karpackie,1995.
Pełczyński Grzegorz, Karaimi polscy, Poznań: PTPN, 2004.
Tokarczyk Andrzej, Karaimizm: saga polskich Karaimów, Warszawa: Verbinum, 2006.
Ziętek Dorota, Tożsamość przez małe i duże „k” na przykładzie karaimskim, [w:] Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim, red. M. Libiszowska – Żółtkowska, Warszawa: Difin, 2009.


Mniejszość łemkowska
Łemkowie w historii i kulturze Karpat. Cz. 1, red. Jerzy Czajkowski, Rzeszów [Warszawa] : Editions Spotkania, 1992.
Łemkowie w historii i kulturze Karpat. Cz. 2, red. Jerzy Czajkowski, Sanok : MBL, 1994
Michna Ewa, Łemkowie : grupa etniczna czy naród?, Kraków : „Nomos”, 1995.


Mniejszość białoruska
Janowicz Sokrat, Białoruska mniejszość narodowa w Polsce, Więź nr 2, 1991.
Janowicz Sokrat, Terra incognita: Białoruś, Białystok: Niva, 1993.
Janowicz Sokrat, Z księgi Podlasia: białoruska mniejszość narodowa w Polsce, Łomża: Stopka,2001.
Mironowicz Eugeniusz, Białorusini w Polsce 1944 – 1949, Warszawa: PWN, 1993.
Mironowicz Eugeniusz, Świadomość narodowa społeczności prawosławnej Białostocczyzny, Zeszyty Naukowe Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego,1991, z.17.
Sadowski Andrzej, Narody wielkie i małe: Białorusini w Polsce, Kraków: Uniwersytet Jagielloński Instytut Religioznawstwa,1991.
Sadowski Andrzej, Pogranicze polsko – białoruskie: tożsamość mieszkańców, Białystok: Trans Humana, 1995.
Skaradziński Bohdan, Białorusini, Litwini, Ukraińcy, Białystok: Versus, 1990.


Mniejszość niemiecka
Kurcz Zbigniew, Mniejszość niemiecka w Polsce na tle innych mniejszości, Poznań: Instytut Zachodni,2001.
Mniejszość niemiecka w Polsce i Polacy w Niemczech, red. Z. Kurcz, W. Misiak, Wrocław: Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1994.
Polska – Niemcy – mniejszość niemiecka w Wielkopolsce: przeszłość i teraźniejszość, red. A.Sakson, Poznań: Instytut Zachodni, 1994.
Sakson Andrzej, Mazurzy – społeczność pogranicza, Poznań: Instytut Zachodni, 1990.
Sytuacja społeczno – kulturalna mniejszości niemieckiej na Górnym Śląsku, red. W. Jacher, Kielce: Wyd. Schumacher, Katowice: Górnośląska Macierz Kultury, 1993.
Ślązacy, Kaszubi, Mazurzy i Warmiacy: między polskością a niemieckością, red. A. Sakson, Poznań: Instytut Zachodni,2008.
Urban Thomas, Niemcy w Polsce. Historia mniejszości w XXw., przekl. P. Żwak, Opole: Wyd. Instytut Śląski, 1994.